بحث و بررسی پيرامون هلال های جوان هلال ماه بحثی جالب و جذاب است. اين اهميت برای ما مسلمانان از جنبه ای ديگر نيز قابل بررسی است و آن اينكه بسياری از اعمال عبادی ما ، كه هماهنگ با ماه قمری است ، با رؤيت هلال ارتباط مستقيم دارد كه اهميت بحث پيرامون اين مطلب را برايمان روشن می سازد.

مقدمه: بحث و بررسی پيرامون هلال های جوان هلال ماه بحثی جالب و جذاب است. اين اهميت برای ما

مسلمانان از جنبه ای ديگر نيز قابل بررسی است و آن اينكه بسياری از اعمال عبادی ما ، كه هماهنگ با ماه قمری است ، با رؤيت هلال ارتباط مستقيم دارد كه اهميت بحث پيرامون اين مطلب را برايمان روشن می سازد.اميد است كه مقاله پيش رو شروعی بر افزايش اطلاعات ما در زمينه هلال ماه باشد. اصطلاحات مربوط به رؤيت هلال ماه مقارنه : به زمانی گفته می شود كه اختلاف طول دايرة البروجی ماه و خورشيد دقيقاً برابر صفر درجه باشد. در واقع زمانی را گوييم كه دو جرم آسمانی (همانند ماه و خورشيد) كمترين فاصله(جدايی زاويه ای) را در حين يكبار چرخش ظاهری به دور خورشيد داشته باشد. مدت مكث ماه :

در بحث رؤيت هلال ماه به مدت زمان بين غروب خورشيد تا غروب ماه مدت مكث ماه می گويند. اين پارامتر نيز نقش مهمی در رؤيت پذيری هلال ايفا می كند، زيرا هر چه اين مدت زمان بيشتر باشد لحظه به لحظه بر تاريكی هوا افزوده می شود و در نتيجه هلال راحت تر ديده خواهد شد. در واقع هلال هنگامی ديده می شود كه تضاد رنگی بين زمينه آسمان و هلال ايجاد شود. در هنگام روز اين تضاد رنگی بسيار كم است به همين دليل با تاريك شدن هرچه بيشتر آسمان اين تضاد رنگی افزايش يافته و در نتيجه ي آن هلال راحت تر ديده می شود. طول كمان هلال: در واقع اگر محيط ماه را يك دايره فرض كنيم به زاويه ای كه دو نوك هلال،كه بر روی اين دايره قرار دارند، با مركز ايجاد می كند طول كمان هلال می گويند. فاز(سطح روشن) ماه:   

به ميزان سطح روشن ماه نسبت به كل سطح قابل رؤيت ، فاز ماه گويند. فاز ماه را بصورت عددی بين صفر تا 01/0 نمايش می دهند كه فاز صفر(0%) مربوط به زمان مقارنه و فاز 01/0 (يا 100%) مربوط به ماه كامل (بدر) است. شماره ماه گرد اسلامی : شماره ماه در تقويم هجری قمری است يعنی تعداد ماه های گذشته از اول محرم سال هجرت پيامبر اكرم (ص) از مكه به مدينه. الف – وضعيت افق رصدگاه:

شايد مهمترين ويژگی يك رصدگاه مطلوب بودن افق رصدگاه است. مطلوب بودن يعنی اينكه در مكانی كه ماه بايد رؤيت شود حتی الامكان موانعی همانند كوه و درخت و ... كمتر وجود داشته باشد و يا حداقل ارتفاع اين موانع به صفر نزديك باشد. البته وجود موانع با ارتفاع بسيار كم و در فاصله بسيار دور بطوری كه مانعی به حساب نيايد ، می تواند راهنمای بسيار خوبی برای رؤيت هلال باشد مثلاً می توان از آنها به عنوان شاخص سمت استفاده نمود. لازم به ذكر است كه افق صفر افقی است كه جدايی زاويه ای لبه افق در هر قسمت تا سمت الراس 90 درجه باشد.

  به عنوان مثال هنگامی كه از ساحل به دريا نگاه می كنيم به افقی تقريبا صفر نگاه كرده ايم . البته افق های منفی نيز وجود دارد كه در ويژگی های ديگر رصدگاه به آن می پردازيم.              

ب – ارتفاع رصدگاه: هر چه ارتفاع رصد گاه از سطح دريا بيشتر باشد آن وقت رصدگاه چند مزيت پيدا می كند. اولاً ارتفاع موانع افق رصدگاه كم می شود به طوری كه گاهی می توانيم زير افق(افق منفی) را - كه در حالت عادی و در شرايطی كه روی زمين با ارتفاع كم از دريا هستيم نمی توانيم ببينيم - مشاهده كنيم. 

 پس كمترين فايده يك رصدگاه كم شدن موانع رصدی است. ثانياً اثر پديده شكست نور نيز بيشتر می شود و در نتيجه آن بخت رؤيت پذيری هلال افزايش می يابد و حتی هنگامی كه ماه به طور حقيقی غروب كرده است به علت پديده شكست زمان بيشتری می توانيم هلال را مشاهده كنيم. ثالثاً به علت رقيق شدن جو ،اثر كم شدن نور جسم كمتر می شود و همچنين به علت وجود آبادی های كمتر در ارتفاعات و دور بودن از شهرها گرد و غبار نزديك افق كمتر خواهد بود. ج – وضعيت جوی رصدگاه: مطمئنا برای هر رصد نجومی ، از جمله رصد هلال ، آسمانی ابری يا نيمه ابری مطلوب نخواهد بود. در نتيجه برای رصد هلال مناطقی توصيه می شود كه دارای ثبات جوی نسبتاً خوبی باشند. همچنين عواملی مثل رطوبت نيز در بررسی وضعيت جوی رصدگاه مورد مطالعه قرار می گيرند زيرا مثلاً وجود رطوبت در هوا باعث متفرق كردن (پراش) نور به اطراف و در نهايت تضعيف نور رسيده از هلال به چشم راصد می شود. د – وضعيت نوری رصدگاه: معمولاً برای رصدهای نجومی مناطقی مناسب است كه از منابع نوری فاصله داشته باشد. در مورد رصد هلال نيز بهتر است به اين موضوع نيز توجه كنيم. البته اين عامل نقش كمتری را بر رؤيت هلال ايفا می كند ولی می توان نقش آن را در هلال های بحرانی مشاهده كرد.  

اين روش يكی از ابتدايی ترين روشها در رصد هلال با ابزار است كه البته به علت دقت كم برای رصد هلال های بحرانی كارا نيست. ب) روش اجرام هم ميل : در اين روش كار كمی سخت تر است. بهتر است سيستم پايه استوايی باشد ولی اگر سيستم سمت – ارتفاعی بود قابل اجرا است ولی كمی كار سخت تر می شود. نحوه كار به اين شكل است كه ابتدا بهترين زمان رصد هلال را حدس می زنند. سپس ميل ماه را بدست می آورند.

پس از آن به وسيله نرم افزار های نجومی اجرامی را كه دارای اين ميل هستند را پيدا می كنند. مثلاً ستارگان به نسبت پرنور ، سيارات و يا اجرام غير- ستاره ای مانند سحابی ها. در نهايت شب قبل از رصد هنگامیكه سمت و ارتفاع جرم هم ميل برابر با سمت و ارتفاع ماه در بهترين زمان رؤيت است به طرف آن جسم نشانه می رويم و آن را در مركز ميدان ديد قرار می دهيم. پس از آن ديگر ابزار نبايد تغيير كند. سپس در زمان رصد هلال بايد منتظر نمايان شدن ماه باشيم. اگر سيستم استوايی باشد در صورت نمايان نشدن هلال تا آن زمان ، می توان باز هم هلال را تعقيب كرد تا شايد بتوان هلال را قبل از غروبش رؤيت كرد. ج) رصد هوايی : اين نوع رصد ، يك رصد كاملاً ويژه است و فقط در شرايط خاص استفاده می شود زيرا در اين روش بايد از هواپيما استفاده كرد. گاهی اوقات پيش می آيد كه شرايط برای رصد در روی زمين مناسب نيست و هلال نيز اهميت دارد (مانند هلال های رمضان و شوال) ، در اين حالت از اين روش استفاده می كنند زيرا عوامل مزاحمی مثل هوای ابری ، گرد و غبار و ... وجود ندارد و در صورتی كه هواپيما (مخصوصاً شيشه های آن) مناسب باشد می توان هلال را رصد كرد. د) جستجوی هلال با موتور ردياب (روش بعد و ميلی) : اولاً اين روش روی ابزارهايی كاربرد دارد كه دارای سيستم استوايی باشد. ثانياً سيستم پايه بايد به طور كاملاً دقيق تنظيم شود چون در صورت تغيير اندك ابزار ، هلال ديگر در ميدان ديد نخواهد بود. در اين روش با مراجعه به نرم افزارهای نجومی بعد و ميل ماه را بدست می آورند و سپس ابزار را با اين اعداد (بعد و ميل) به سمت ماه نشانه می روند. اين روش معمولاً برای ابزارهايی استفاده می شود كه در  يك رصدخانه قرار دارند زيرا اين ابزارها ثابتند و به طور دقيق تنظيم شده اند. با توضيحاتی كه داده شد اين روش در ايران به علت نبود رصدخانه ها در مكانِ مناسبِ رصد هلال ، تقريبا استفاده نمی شود. به هر حال انتخاب روش رصد ارتباط مستقيمی به ابزار رصد ، اهميت هلال و تجربه رصدگر دارد كه با توجه به نكات گفته شده بهترين گزينه انتخاب می شود. در پايان بايد گفت كه تجربه ، حرف اول را در رصد هلال می زند و يك رصدگر هلال بايد تجربه خود را افزايش دهد تا با انتخاب بهترين گزينه ها بتواند هلال ماه را شكار كند.